ⓘ Muhammed Emin (Dağıstan)

                                     

ⓘ Muhammed Emin (Dağıstan)

Muhammed Emin Pasa, 19. yüzyıldaki Rus-Çerkes Savasının Avar kökenli önderlerinden biri ve Imam Samilin üçüncü naibidir.

                                     

1. Hayatı

Muhammed Emin Asiyalal, 1818de Dağıstan’ın Gunib vilayetine bağlı bir Avar köyü olan Honodada Гьонода doğmustur. Babasının ismi "Honodalı Hacı" anlamında olan Honodiyaw Hajı ’dır. Lakabı olarak annesi Asiye ’nin adıyla çağrılmıstır. Bu yüzden Avar dilinde lakap olarak Asiyalal Muhammed "Asiye’nin Muhammed" biçiminde adlandırılmıstır.

                                     

2. Kuzey Kafkasyadaki önemi

1829 Edirne Antlasmasına dayanarak Çerkesler üzerinde egemenlik hakları bulunduğunu öne süren Ruslar, bunu kabul etmeyen Çerkeslere Adıgelere boyun eğdirmek için, Çerkesyayı üzerinde kale, karakol ve gözetleme kuleleri bulunan müstahkem askeri hatlarla çember içine almıslardı 1837-39. Buna bir karsılık olmak üzere Çerkesler, 1840 yılı ilkbaharında, Karadeniz kıyısı boyunca uzanan kıyı hattı basta olmak üzere, bu hatlara karsı harekâta geçmis, hatları yıkmıs ve kalelerin çoğunu da ele geçirmislerdi.

Bu harekâttan önce Türkiye ve Ingiltereden gelen bazı ajanlar, Türk ve Ingilizlerin harekâta geçilmesi halinde Çerkeslere yardım edeceklerini söylüyorlardı ama bu sözlerin asılsız olduğu anlasılmıstı. Hiçbir yardım alamayan Çerkesler de, moralleri bozulmus halde savunmaya çekilmislerdi.

Öte yandan Ruslar, 1830-39 yılları arasında Adıgelerin "Base Ovası" dedikleri, Kuban Irmağı ile daha batıdaki Laba Irmağı arasında bulunan verimli Adıge toprakları da, Rusların eline geçmisti. Bu topraklarda yasayan Çerkeslerin çoğu katledilmis, bir bölümü de Laba Irmağı batısına sığınmıstı. Ele geçirilen bu Çerkes topraklarında stanitsalar Müstahkem Kazak köyü kurulmustu. Doğal olarak, buralardan sürülen Çerkesler, topraklarını geri almak istiyorlardı. Imam Samil de, naib adı verilen temsilcilerini Çerkesler arasına gönderip seriat esaslarına göre onları örgütlemeye ve yeniden savasa katmaya çalısıyordu.

1846da Samil, kendi egemenlik alanı olan doğudaki Dağıstan ve Çeçenistan ile, en batıdaki Çerkesya arasında bulunan ve Kuzey Kafkasyayı ikiye bölen stratejik Kabartay bölgesini Rus yönetiminden çıkartmak üzere harekete geçti;amacı Kabartayları yanına çekip Ruslara karsı verilen dinsel görünümlü, ama temelde bağımsızlık içerikli "Müridizm Mücadelesini", Adıgelerle doğrudan birlesmeyi gerçeklestirerek, Kuzey Kafkasya boyutuna yaymak idi. Ama geleneksel olarak Rus dostu olan Kabartay derebeyleri Samile karsı tavır koydular. Derebeylerinin yardımına gönderilen Rus birliklerinin yakınlasması ve tehlike olusması üzerine, Samil de Çeçenistandaki karargahına geri dönmek zorunda kalmıstı.

Bu yeni durum üzerine Imam Samil, Ruslarla bir tür ateskes durumu içinde olan ve kendileriyle doğrudan bir temas olanağı bulunmayan Çerkesyada yasayan Müslüman toplulukları örgütlemesi ve yeniden savasa katması için 30 yasındaki genç ve enerjik naiplerinden Muhammed Emini, temsilcisi olarak Adıgelerin arasına gönderdi. Muhammed Emin, Çerkeslerce verilen adıyla "Mıhamet Emin" ya da kısaca "Naib", yanında din adamları, kadılar ve muhafızlar olduğu halde, 1848 yılında Çerkesyaya geldi; Adıge toplulukları, özellikle Abadzehler tarafından dostça karsılandı. 1849 yılı ilkbaharında Mahos, Yegerukay ve Kemguylar Naibe bağlılıklarını bildirdiler; Ubın Irmağı boyundaki Sapsığlar da destek sözü verdiler.

Imam Samil, yönetimine aldığı yerlerde köleliği ve derebeyliğini kaldırıp esitlikçi bir seriat düzeni Islami bir devlet yönetimi kuruyordu. Bu nedenle Naib, yoksul köylüler, özellikle köleler arasında bir özgürlük umudu yaratmıstı. Ama Naib, Samilin adaleti ve esitliği esas alan politikasından saptı, derebeylerinin de desteğini elde etmek için, birkaç esten olusan haremine bir Kemguy derebeyinin kızını da aldı. Bu beklenmedik politik sapma, yoksul köylüler ve köleler arasında güvensizliğe ve tepkiye yol açtı.

Naib, 100 aileden olusan ve muhtarlar tarafından yönetilen bucaklar kurdu. Muhtarın görevi yukarıdan verilen buyrukları yerine getirmek ve istenen sayıda silahlı savasçıyı Naibin emrine vermek idi. Birkaç bucak, bir ilçe olusturuyordu. Ilçenin basında bir müftü ile bir kadı görev alıyordu. Bunların üstünde ise, kendisi ile, en yakınlarının yer aldığı bir üst meclis bulunuyordu. Bu mecliste Abadzeh muhtarı Cendere Hacı Hasan, Muhtar Beresbıy, Abdullah Ismail Efendi, Hacı Zade Muhammed Efendi, Kunıko Hanıko ve Ibrahim Hanoğlu bulunuyordu.

Örgütleyici çabaları nedeniyle, Naibe Istanbuldan bir takdirname ile iki nisan takılı, elmas ve mücevher islemeli bir kaftan gönderilmisti.

Naib, kısa sürede, Rus sığınmacı ve esirlerden devsirme bir özel ordu kurmayı, Base Ovasından sığınanların ve Abadzehlerin desteğini almayı basardı. Ardından bu küçük özel ordusunu bir baskı aracı olarak kullanmaya basladı, ayrıca Abadzehlerden "Murtazıklar" adını verdiği üniformalı birlikler de olusturdu. Imam Samilin daha etkin mücadele istekleri sonucu, Adıgelerin savunmada kalma genel stratejisini bozup, 1849 yılı boyunca Rus mevzilerine 101 adet saldırı yöneltti. Ruslar da, karsılık olarak, ayırımsız bütün Adıgelere yönelen daha sert misillemelerde bulundular. Ayrıca Ruslar, Adıgelerin "vahsi", "eskıya" ve iflah olmaz "haydutlar" oldukları biçiminde bir dezenformasyon, maksatlı bilgilendirme fırsatı da yakaladılar.

Naibin, terörü de kullanan seri uygulamaları yanında, bazı sanayilesme çalısmalarını da baslattığı bilinmektedir.

Naib, kurdurduğu seriat mahkemeleri ile, hırsızların elini kesme, muhalifleri kuyularda hapsetme ve idam gibi sert cezalar uygulatmaya, geleneksel mahkemeleri kaldırmaya basladı. Bu durumlar karsısında, böylesine davranıslara alısık olmayan topluluklar, yani Abadzehler dısındaki Adıge toplulukları, özellikle Sapsığlar seriat mahkemelerini atese verip yaktılar ve murtazıkları bölgelerinden kovdular.

Muhammed Eminin etkinliği uzun sürmedi, sonunda Unbi Umpa Dağlarında Ruslara yenilip eski gücünü ve saygınlığını yitirdi. 16 Temmuz 1851de Kuban bölgesi Sapsığları Muhammed Eminin Anthir Антхырdeki istihkamını ve seriat mahkemesi binalarını yıktılar. Burada Ruslarla yeniden ticaretin baslatılması ve Naib yanlısı olan bütün din adamları zümresine yönetimden el çektirilmesi kararları alındı. Ayrıca Karadeniz kıyısında Ase ve Psezuapse Psısu ırmakları yöresinde yasayan Sapsığlar da, 12 Ağustos 1851de Lazarevsk Kalesi yakınlarında toplanıp Muhammed Emini tanımama ve Ruslarla ticari iliskileri baslatma kararı aldılar. Halk savası ve savas gerekçesiyle Muhammed Emin tarafından konulmus olan ağır vergileri ödemeyi istemiyordu.

                                     

3. Kırım Savası ve Çerkesler

1853-56 Kırım Savası sırasında, Çerkesya, böylesine bölünmüs ve pasiflesmis bir durumdaydı. Savas kosullarından yararlanma ve yeniden "genisleme" planları yapan Osmanlılar, eski bir Rus subayı olup Türkiyede sığınmacı olarak bulunan Seferbey Zaneko yu Занэкъо Сэфэрбэй, "Çerkesistan Valisi Sefer Pasa" unvanını vererek Tuapseye gönderdiler. Ama, yörede yasayan ve bağımsızlıklarını her seyin üstünde tutan Sapsığlar bu tür bir "Osmanlı Valiliğini" tanımadılar. Sefer Pasa da, kuzeye, eski memleketi Natuhay yöresine gitti, ama orada da önemli bir etkinlik gösteremedi.

Sonuç olarak, dıslanmıslık nedeniyle Türklere kırgın olan Naib ile Osmanlı Valisi Sefer Pasa arasında bir tür gizli rekabet de basladı. Çerkesler, Kırım Savasına doğrudan katılmadılar, ama Kafkasyadaki Rus birliklerinin önemli bir bölümünün cepheye sürülmesini de engellemis oldular; böylece Müttefiklere Ingiliz ve Fransızlara dolaylı bir destek sağlamıs oldular, ama bu yüzden, kendi sonlarını da hazırladılar. Artık Ruslar, egemenlik alanları içinde bir ada gibi kalmıs olan Çerkesyayı, halkı ile birlikte yok etme yollarını arastırmaya baslamıslardı 1857.



                                     

4. Muhammed Eminin Ruslara sığınması

Kırım Savasından sonra Ruslar tüm güçleriyle, önce Samilin üzerine yürüdüler. Samil 6 Eylül 1859da Dağıstanın Gunip Dağında Ruslara teslim oldu. Muhammed Emin de, Aralık 1859da, anlasmalı olarak Ruslara teslim oldu. Rus generallerinden Filipson, Muhammed Eminin, sadece bir din adamı olarak Abadzehler arasında oturmasına izin verdi, ama Rusların istediği biçimde Çerkesleri barısa boyun eğmeye yöneltemedi. Söylendiğine göre, Naib, Çerkeslerin savas planlarını da Ruslara sunmustu.

Nitekim Ruslar, Naibi ömür boyu yıllık maasa bağladıkları gibi Türkiyeye gitmesine de izin verdiler. Naib, karılarını da yanına alıp gizlice Türkiyeye göç etti.

Ruslara teslim olmasından ve Türkiyeye gitmesinden sonra, Naibin ele geçirilen Rus esirlerden olusma devsirme ordusu askerleri de, 1826daki "Yeniçeri katliamında" olduğu gibi, katı Abadzehler tarafından katledildiler.

Naibin, Türkiyede, kendisini bir hain olarak gören Çerkesler tarafından sürekli arandığı ve öldürülmek istendiği, saklanmak için, gizlice Bursa Armutköye yerlestiği söylenmektedir, çok sayıdaki karılarının ve kendisinin mezarı, hepsi de bir arada, Armutköydedir.

                                     
  • bilinmektedir. Dağıstan ve Çeçenya nın üçüncü imamıdır. Kafkasya nın hürriyeti için mücadele etmis olan Seyh Samil Türkiye, Dağıstan Kafkasya ve diğer
  • Efendi Palevi 33. Seyh Muhammed Said Efendi Palevi 34. Seyh Ali Rıza Efendi Palevi 35. Seyh Muhammed Emin Efendi Palevi Devamı Dağıstan Naksibendi - Mahmûdîye
  • Mustafa Mirza 1813 Sultan Muhammed Mirza Seyf od - Doleh 1814 Jahanbani Seyfollah Mirza Yahya Mirza 1817 Muhammed Emin Mirza 1819 - 1886 Zakaria
  • Seyh Mahmud Fevzi Efendi Palevi Seyh Muhammed Said Efendi Palevi Seyh Ali Rıza Efendi Palevi Seyh Muhammed Emin Efendi Palevi Yukarıdaki tablodaki K :
  • Avrasya nın Kafkasya bölgesinde bir ülke. Doğuda Hazar Denizi, kuzeyde Rusya nın Dağıstan bölgesi, kuzeybatıda Gürcistan, güneybatıda Ermenistan ve Türkiye ve güneyde
  • 1859 da Imam Samil, Dağıstan ın Gunib kasabasında Maresal Kont Baryatinski ye teslim oldu, ardından Samil in Çerkesya daki naibi Muhammed Emin de, taraftarı
  • Tles Istanbul da öldü. 8 Nisan 1901. Imam Samil in Kuban daki Naibi Muhammed Emin Türkiye de öldü. 01.04.1906 Kafkasyalı Oset sair, yazar ve düsünür
  • göre Azerbaycan da alınan yerler Osmanlılarda kalacak, Derbent, Bakü ve Dağıstan Ruslara bırakılacaktı. 1718 yılında imzalanan Pasarofça Antlasmasından
  • kadar I. Ismail, Iran da Tebriz in yanı sıra Ermenistan, Azerbaycan ve Dağıstan bölgelerini ele geçirdi. Iran ın çoğunluğunun hâlâ Sünni olduğu bölgelerdeki